Բանաստեղծություններ

Սեր

***
Արդյոք կապրե՞ս սիրտս մաշող կարոտը հեզ...
Չարտասանված, սրտում թաղված երազներս աստեղնաշող
Արդյոք կապրե՞ս...

Արդյոք կզգա՞ս սիրտս այրող սերը երազ...
Այն խոսքերը, այն երգերը, որ քեզ ասել ես չեմ կարող.
Արդյոք կզգա՞ս...

***
Քո հայացքը մոգական
Բորբոքում է քաղցր դող,—
Պարուրիր ինձ կուսական
Հուզումներով քո դյութող:

Ւնձ փաթաթիր որպես ամպ՝
Մութ աչքերդ մեղմ փակիր,
Ժպտա՛ կրքոտ բերկրությամբ,
Անցավ կյանքս խորտակիր...

Արյունոտիր շուրթերն իմ,
Սիրտս խայթիր՝ ծիծաղիր.
Թ՛ող աչքերս հեզ մեռնին,
Կյանքս մարիր ու փախիր:

Քո հայացքը մոգական
Բորբոքում է քաղցր դող, —
Պարուրիր ինձ կուսական
Հուզումներով քո դյութող...

***
Դյութեցին ինձ քո մազերը ալեծածան
Եվ աչքերիդ խորությունը խորախորհուրդ,
Եվ քո քնքուշ ժպիտների խոսքերն անձայն
Գիշերեցին իմ հոգու մեջ մի քաղցր մութ...
Դյութեցին ինձ իրենց խաղով լուսակարկաչ
Քո խոսքերի զանգակները զվարթաձայն.
Շռւրթերդ — վարդ բոցավառված են իմ առաջ
Ցանկությունով արյունատենչ ու մեղսական։
Մութ ցանկությամբ ես քո կանչող գիրկն եմ ընկնում,
Նետում եմ ցած վեհ բարձունքից հոգիս հպարտ,
Քո գրկում կա սիրուց անուշ մի հիացում,
Քո խավարում — մոռացության մի ակնթարթ...

Ավետիք Իսահակյան

Օտա՜ր, ամայի՜ ճամփեքի վրա

Օտա՜ր, ամայի՜ ճամփեքի վրա
Իմ քարավանըս մեղմ կըղողանջե.
Կանգնի՛ր, քարավանս, ինձի կըթվա,
Թե հայրենիքես ինձ մարդ կըկանչե:

Բայց լուռ է շուրջըս ու շըշուկ չըկա
Արևա՛ռ, անդո՛րր այս անապատում.
Ա՜խ, հայրենիքըս ինձ խորթ է հիմա,
Ու քնքուշ սերըս ուրիշի գրկում:

Կընոջ համբույրին է՛լ չեմ հավատա,
Շուտ կըմոռանա նա վառ արցունքներ.
Շարժվի՛ր, քարավանս, ինձ ո՞վ ձայն կըտա,
իտցի՛ր, լուսնի տակ չըկա ուխտ ևսեր:

Գընա՛, քարավանս, ինձ հետդ քա՜շ տուր
Օտար, ամայի ճամփեքի վրա.
Ուրտեղ կհոգնիս` գըլուխըս վար դիր
Ժեռ-քարերի մեջ, փըշերի վըրա...

*****
Հրաշք ծաղիկ, գիշերներիս թագուհի,
Ճառագայթող քո աչքերով դու եկար,
Ոսկե բոցով լցրիր հոգիս իմ տկար,
Հրաշք ծաղիկ՝ երազներիս դիցուհի:

Դու մի ցավոտ, խորաթափանց երգ գիտես,
Քո աչքերում կա դյութիչ մի փայլանք,
Քո աչքերում կա անանց մի զմայլանք,
Դու չմեռնող տառապանքի խոսք գիտես:

Հրաշք ծաղիկ, անհայտ երկրի մանուշակ,
Գիշերային արեգակի ճառագայթ,
Դու գալիս ես՝ որպես հոգուս բուծող խայթ,
Քնքուշ՝ որպես անդարձ կյանկքիս նպատակ:

Քո շուրթերը հոգիս գերող մի երգ գիտեն,
ՈՒրվագծած աչքերիս մեջ, տպավորիչ մի երգ գիտեն,
Պարուրվելով, որ բացում են սրտիս փակված դուռը հին,
Իրենց խոսքով, որ գտնում հոգուս կորած բանալին:

ՈՒ եթե սերը իմ՝ դաժան, անտրտում,
Քո քաղցր կյանքին տխրանք է բերում,
Որպես ծաղիկն է անհաս գունատվում,
Այնպես թող սերս մեռնի իմ հոգում:

Ես լուռ կթաղեմ իմ սերը միակ,
Զվարթ կժպտամ բախտավորի պես,
Երբեք չեմ բացի սրտիս դուռը փակ,
Երբեք չեմ հայտնի իմ տանջանքը քեզ:

ՈՒ ես դա կանեմ, որ պայծառ ժպտաս,
Որ ոչ մի տրտունջ սիրտդ չհուզի,
Որ չմտորես իմ ցավի մասին,
ՈՒ քո ժպիտը երբեք չմարի...

ՄՈՐ ՍԻՐՏԸ

Կա հինավուրց մի զրույց,
Թե մի տղա,
Միամորիկ,
Սիրում էր մի աղջկա:

Աղջիկն ասավ և «Ինձ բնավ
Դու չես սիրում,
Թե չէ գնա՛,
Գնա՛ մորըդ սի՛րտը բեր»:

Տղան մոլոր, գլխիկոր
Քայլ առավ,
Լացեց, լացեց,
Աղջկա մոտ ետ դառավ:

Երբ նա տեսավ, զայրացավ.
— Է՛լ չերևաս
Շեմքիս, ասավ,
Մինչև սիրտը չըբերես:

Տղան գնաց և որսաց
Սարի այծյամ,
Սիրտը հանեց,
Բերեց տվեց աղջկան:

Երբ նա տեսավ, զայրացավ.
— Կորի՛ր աչքես,
Թե հարազատ
Մորըդ սիրտը չըբերես:

Տղան գնաց` մորն սպանեց,
Երբ վազ կըտար
Սիրտը` ձեռքին,
Ոտքը սահեց, ընկավ վար:

Եվ սիրտը մոր ասավ տխուր,
Լացակումած.
— Վա՜յ, խեղճ տղաս,
Ոչ մի տեղըդ չըցավա՞ց...

* * *
Քու՛յր իմ նազելի, նայիր քո դիմաց՝
Վիրավոր, ավեր սիրտս եմ բացել.
Ա՜խ, նըվիրական ինձ քո գիրկը բաց
Եվ գուրգուրիր ինձ, ես շա՜տ եմ լացել...
Քնքուշ ձեռներով աչերըս սըրբիր,
Մի՛ թող ինձ լալու — ես շա՜տ եմ լացել,
Ճակատիս մռայլ՝ մշուշը ցըրիր,
Եվ գուրգուրիր ինձ, ես շա՜տ եմ լացել...

Շա՛տ եմ տանջվել այս աշխարհում,
Շա՛տ եմ լացել այս աշխարհում.
Այն աչքերը, որ չեն լացել,
Բան չեն տեսել այս աշխարհում:

* * *
Սև-մութ ամպեր չակտիդ դիզվան,
Դուման հագար, Ալագյա՛զ,
Սրտումս արև էլ չի ծաղկում,
Սիրտս էլ դուման, Ալագյա՛զ:

Զառ փեշերդ անցա, տեսա,
Առանց դարդի սիրտ չկար,
Ա՛խ, իմանաս, ջա՛ն Ալագյազ,
Իմ դարդիս պես դարդ չկար…

— Է՜յ Մանթաշի նախշուն հավքեր,
Իմ դարդս որ ձերն էղներ,
Ձեր էդ զառ-վառ, խաս փետուրներ
Կըսևնային, քանց գիշեր:

— Է՜յ Մանթաշի մարմանդ հովե՜ր,
Իմ դարդս որ ձերն էղներ,
Ձեր ծաղկանուշ բուրմունքն անուշ
Թույն ու տոթի կփոխվեր:

— Հե՜յ վա՜խ… կոտրան իմ թևերս
Ընկա գիկդ, Ալագյա՛զ.
Ա՜խ, մեծ սրտիդ սեղմեմ սիրտս
Լամ, արուն լամ, Ալագյա՛զ…

* * *
Սիրեցի, յարս տարան.
Յարա տըվին ու տարան
— Էս ի՞նչ զուլում աշխարհ է,
Սիրտըս պոկեցին, տարան:

Ցավըս խորն է, ճար չըկա,
Ճար չըկա, ճար անող չըկա,
— Էս ի՞նչ զուլում աշխարհ է,
Սրտացավ ընկեր չըկա:

Լա՛վ օրերս գնացի՛ն,
Ափսո՛ս ասին, գնացի՛ն.
— Էս ի՞նչ զուլում աշխարհ է,
Սև դարդերս մնացին...

Պ. Սևակ

Եռաձայն պատարագ
(հատված)

...ԵՎ մեր աչքերի ցանցամաշկը խեղճ
Իր մեջ է ց'այսօր ամբարած պահում
Այն պատկերները անպատկերելի,
Որ 20; 25; 30 տարի անցնելուց հետո,
Ետ կրկնվելով, նորացան էլի
Լեհերի հողում, ռուսական բազում քաղաքների մեջ
ՈՒ պատերի տակ Հերոսիմայի...

Կրտսերը՝ դատվե՛ց:
ԵՎ, ողջ աշխարհն է վերստին գոչում.
- Դեռ պիտի դատվի այսօր ու վա՛ղը,
Սպանությանը՝ վաղեմիության ժամկետ չի՛ կպչում -
Ինչպես, չի կպչում ներկը՝ կրակին:
Կրտսերը դատվեց ու դեռ՝ կդատվի...
Մինչդեռ ավագը - ճանաչվեց անպարտ...
Մինչդեռ ավագը - քայլում է հպարտ...
Այլևս՝ մաքո՜ւր, օսլայվա՜ծ, կոկի՜կ,
Երեսին ժպիտ - դիմակ չհանվող...
ԵՎ ձե՜ռք է մեկնում ու ձե՜ռք է սեղմում...
ՈՒ ես չե՜մ կարող կամաց չգոչել.
- Սեղմելուց առաջ, դուք ստուգեցե՜ք նրանց ձեռքերը,
Դուք ստուգեցե՛ք նրանց ձեռքերը
ԵՎ հիմա նույնիսկ,
Կես հարյուրամյակ անցնելուց հետո,
Նրանց խնամված եղունգների տակ
Դարձյալ կտեսնեք լերդացած արյուն:

Մի՛ նայեք նրանց այդ կոկոզավիզ,
Գոռոզ քայլվածքին.
Որքան էլ նրանք առաչոք քայլեն
Քթները տնկած -
Գլխահակ են միշտ նրանք մեր հանդեպ,
Ինչպես անպտուղ, փչակված ուռին՝
Կենարար ջրի:
ՈՒ թե, քայլում են այդպես բարձրավիզ -
Լոկ ա՛յն պատճառով, որ խուսափում են
Մեր հայացքներին գեթ հանդիպելուց:
Մեր ազգանունից, այդ "յան"-ից միայն
Պիտի որ նրանք սոսկան առավել,
Քան թե, Մակբեթը՝ Դունկանի շուքից:
Այլևս, նրանց կանայք միգուցե
Իրենց երեսին չարսավ չե՛ն գցում,
Բայց տղամարդկանց երեսն ու դեմքը
Պիտի որ ընդմի՛շտ չարսավված մնա
Ամոթի անմաշ ու անպոկելի տա՜ք սարդոստայնով.
ԵՎ զարհուրա՛նքի, և զարհուրանքի ցանցո՜վ գունաթափ...

ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻ ԿԷՍԻՆ
Սիլւա Կապուտիկեան

Ով մարդկային արդարութիւն,
Թող ես թքեմ քո ճակատին:
Սիամանթօ

Ու պօէտներ որ չեն պղծել
Իրենց շուրթերն անէծքով,
Պիտի գովեն քո նոր կեանքը
Նոր երգերով , նոր խօսքով:
Յ. Թումանեան

Ինչքան տարիքս առաջ է գնում,
Ինչքան անցնում են օրերս անփոյթ,
Այնքան հոգուս մէջ ամէն ճեղք լցնում,
Դո՜ւ ես թանձրանում , իմ հա´յ ժողովուրդ...
Այնքան աւելի արմատակալում,
խորքե՜րն է գնում սէրս դէպի քեզ,
Այնքան աւելի խորքի´ց են այրւում
Քո չար ու բարով եւ բախտո՜վ քո թէժ:
Այն ո՞ր ջահելն է՝ կեանքով տարւելիս
Հասկանում մօրը, թափանցում հոգին.
Մօրդ, այդպէս էլ քո ժողովրդին
Զգում ես խորունկ տարիքդ առնելիս:

...Երբ ես աչք բացի, իմ գլխի վերեւ
Մի կարմիր, կարմիր դրօ՜շ էր բոցւում.
Շողում էր վրաս մի նորոգ արեւ,
Որ Հոկտեմբերեան արեւ էր կոչւում:
Որբ էի թէեւ ու Ամերկոմից
Մայրս բերում էր տականք ալիւրի,
Բայց հօր փոխարէն գուրգուրում էր ինձ
Ջահել մի երկիր՝ աղքատ ու բարի:
Լցւած էր շուրջս մի մեծ աղմուկով,
Նորի ստեղծման տենդով սխրալի,
Մեծանում էի օրերի երգով,
Պիօներական խօսք ու թմբուկով,
Պա՜րզ էր ամէն ինչ ու հասկանալի:
Ինձ համար կեանքը սկիզբ էր առնում
Իմ ծնւած օրով, իմ ծնւած օրից,
Ինձ համար կար լոկ երկու սահմանում,
Բանւոր ու բուրժույ եւ ուրիշ ոչինչ.
Բոլոր հին ու փակ դռների համար
Ինձ այնքան հեշտ էր գտնել բանալի,
Չկար ազգ ու ցեղ, փոքր ու մեծ չկար,
Հաշտ էր իմ հոգին, ու հիացքով լի:
...
Մեր անցեալ բախտի, դարաւո՜ր մորմոք
Այդ ե՞րբ զարթնեցիր իմ երակներում
Մագաղաթների փոշու հե՞տ արդեօք
Դու թափանցեցիր իմ հոգու հեռուն.
Պոկւած վիրաւոր մի աւերակի՜ց,
Դու՝խեղւա´ծ խոյակ՝ սրտի՜ս ծանրացար,
Թէ՝ քամւելով մեր արցունքոտ երգից՝
Կաթ կաթ ծորացիր, մէջս ծո՜վ դարձար.
Իմ խորքերի մէջ կայի՜ր երեւի,
Դւինում թաղւած մի սափորի պէս.
Եւ տարեցտարի նոր պեղումներից
Բացւեցի՜ր ելա՜ր դու արեւերես...

Ինձ համար կեանքը սկիքբ էր առնում
Իմ ծնւած օրից, իմ ծնւած օրով,
Եւ ես իմացայ, իմացայ խռով,
Դրանից առաջ եղել աշխարհում
Դարեր են եղել անցել աշխարհով...

...Եղել է մի հին, մի հաշտ ժողովուրդ,
Ծւարած հողում իր բիբլիական
Քարի´ց է քամել իր հացը աւուր
Քարի´ն է տւել ձիրքերը իր բիւր
Մեղմե՜լ մռայլը ժայռեղեն իր տան
Եւ նւիրումով այրւող իր սրտի
Կանգնել է վէմե´ր,սիւնե´ր, խոյակներ,
Իր քաղաղաքներն ու շէնե՜րն է հիմնել,
Իր Մեսրոպատառ գրերն է երկնել,
Տաղերգել վասն սիրոյ ու վարդի,
Հիւսել իր արդար վիպե՜րգը Դաւթի
Եւ մի´շտ՝ իր հոգով, իր հին վիպերգով,
Հանապազօրեայ խօսք ու աղօթքով՝
Ապաւինելով ճերմակ իր աստծուն՝
Խաղաղութի՜ւն է երազել անսուտ
Աշխարհի´ն, իրե´ն եւ ամենեցո՜ւն...

Եղել է մի հին, մե հաշտ ժողովուրդ,
Սակայն եղել է աշխարհը անհաշտ՝
Բախւել են կռւի ճամփաները մութ
Նրա հեգ հողում ու ձեռքով անգութ
Խաչի՜ են հանել հողը խաչապաշտ...
Եղել է աւե´ր, աւա´ր, Աւարա՜յր.
Ու Բիւզանդիոն ու Պարսի՜կ են եղել,
Խորշակի նման փրծել են ցեղեր,
Տրորե´լ, տիրե´լ, այրե՜լ վայրաբար,
Ու երկտակ բեռը դրսի ու ներսի
Հայ շինականին երկտա´կ է բեկել
Թէ բարակեկ է հաստը երեսից,
Բարակի հոգին, ա՜խ դուրս է եկել...

Վերջին եղեռնի դու անվե՜րջ կսկիծ,
Այդ ե՜բբ զարթնեցիր իմ երակներում,
Վանեցի տատիս կարօտ աչքերի՞ց
Եկար փռւեցիր դու իմ աչքերում:
Ձգւելով մեր որբ հողերի՞ց արդեօք
Ի´նձ փաթաթւեցիր, դու՝ փո՜ւշ ու մացառ,
Թէ Կոմիտասըև զմռսւած մորմոք,
Քեզ իր հետ բերեց, երբ որ տո՜ւն դարձաւ.
Ինձ բաժի՞ն հանեց բեռիցն իր սուգի
Հեգ Թէքէեանը՝ հոգնած մահերգու.
Թէ տարուբերւող հայոց սփիւռքի
Տե՜նդը խաթարեց խաղաղն իմ հոգու.
Լեզո´ւն, մեր լեզո՜ն, իր վերջին շնչում,
Պանդուխտի շուրթից կախւած հազիւհազ,
Օգնութեան կանչով ինձ նա՞ է կանչում
Այդպէս տագնապոտ այդպէս սրտամաշ...

Ինձ համար կեանքը սկիզբ էր առնոռմ
իմ ծնւած օրի´ց, իմ ծնւած օրո´վ,
Եւ ես իմացա´յ, իմացա՜յ խռով,
Դրանից առաջ եղե՜լ աշխարհում,
Տասնըհինգ թի՜ւ է անցել աշխարհով...

Օ՜, կիսալուսնով զմռած ու կնքած
Վեցհարիւրամեայ գիշե՜ր օսմնեան,
Խարխափում էր իմ ծողովուրդն անկար՝
Իր հայրենիքում՝ ինքն օտարական,
Եւ փորփրում էր իր հողն ու այգին
Սեւը՝ ներս արած, սպիտակը՝ դուրս.
Եւ իր սրտի մէջ, ինչպէս երդիկից
Թոնիրին ընկած բարալիկ մի լոյս,
Պահում էր յոյսը ու, թէև վախով,
Բայց ստէպ-ստէպ Հիւսիս էր նայում.
Եւ դրանից չէ՞ր, որ Ստանբոլում
Թալկեաթն առաւել խոժոռւեց ոխով,
Եւ համբուրելով այտը Զոհրապի՝
Համբոյրով տւեց մահւան ահազանգ...

Օ՜, գարնան ամիս ապրելու ապրիլ,
Դու որ բերում ես ծաղիկներ ու կեանք,
Ինչո՞ւ դու դարձար մահւան տարելից,
Մահով մնացիր մեր պատմութիւնում...
Ապրելո´ւ ապրիլ, ահա քո բոյրից
Անթաղ դիերի գա՜ղջն է բարձրանում.
Ձիւն -սառոյցները գարնան Եփրատի
Մեր տաք արիւնի ջերմից են հալչում.
Սրահար մանկան սեղմած իր կրծքին՝
Խելագար մի մայր, փախչո՜ւմ է փախչո՜ւմ....
Ապրելո´ւ ապրիլ, Արտամետի մէջ
Թերթ-թերթ լալի՜ս է ծաղկած խնձորին.
Ետեւից գցած հինգ որբուկներին՝
Քայլո՜ւմ է տատս գաղթի երթի մէջ:
Անջուր ճամփէքին ու Երեւանում
Սայլը մեռե՜լ է անվերջ ժողովում.
Ապրելու ապրի´լ, ինչո՞ւ է մեռնում
արնան սպասող մի ողջ ժողովուրդ.
արնան օրերին, օրը ցերեկով,
Աշխարհին ի տես, աչքի տա՜կ աստծու...
Ով արդարութի´ն, ես թքել եմ քո...

Բայց կանգնի´ր, կանգնի´ր, կարկամի՜ր լեզու,
Ո´չ, ես չե՜մ ծնւել անէծքի համար,
Ես միշտ բարեկամ խօսքի՜ եմ սովոր.
Ես մանուկ օրից հաւատով, սիրով
Զնգուն երգել եմ «Ինտենացիոնալ»...
Եւ միթ՞է հիմա ե´ս էլ յիրաւի
Շուրթերս պիտի անէծքով պղծեմ,
Արաքսից այն կողմ կանգնած հովիվին
Սեւ ատելութեամբ հայացքս գցեմ.
Թողնեմ որ հտպիտ մի ենիչերի
Տասնըհինգ թւին բարձրացրած սրով
Ինձ նոյնպէս յաղթի՝ թունաւորելով
Ոխո´վ, նղովքո´վ, մոլուցքով վայրի.
Եւ ես՝ կորցրած լոյսը իմ հոգու՝
Մոլեգնած կոչեմ մահ ու վրէժի,---
Էլ ինչո՞ւ համար յանուն այդ լոյսի,
Մեր Շահումեանը գնաց մեռնելու.
Էլ ինչո՞ւ աչքը կարմիր դրօշին՝
Հանգչող Տէրեանը շշնջաց «յարեա՜ւ»...

Ուրեմն ինչպէ՞ս, հեղեղներն արեան՝
Թողնել որ ծածկի մոռացման փոշին՝
Խլացնե՞լ սիրտը որ էլ չլսւեն
Վրդով ձայները խորքերից յառնած.
Փակե՞լ աչքերը, չզգա՞լ, չնդւզե՞լ,
Մոռանալո՞ւ տալ, անգամ մոռանա՞լ.

Ո´չ, ի´մ ժողովուրդ, դու շա՜տ ես տեսել,
Դոը պիտի յիշե´ս, ապրելու համար...

Դու պիտի առնե´ս վրէժդ անհուն,
Պիտի խաղաղես հոգին քո խռով.
Բայց ո´չ արեան դէմ կոչելով արիւն
Եւ մահի դիմաց մա՜հ սերմանելով...
Ո´չ, ի՜մ լուսաւոր, դու օր այն պահին
Երբ ընկած էիր տմարդ հարւածից,
Երբ թւում էր թէ աչքերդ մթին
Էլ չե՜ն պարզւելու թոյնից ու մաղձից,
Քո մէջ ուժ գտար պայծա՜ռ նայելու
Մարդկա´նց, ազդերի´ն, զարթնո´ղ աշխարհին.
Եւ խոցւած ձեռքով զինագրւելու
Եղբայրութեան նոր գաղափարներին.
Դու որ մեծերիդ մահը քո հոգում՝
Դեռ սուգերի մէջ՝ Չարե´նց ծնեցիր,
Ու ողջակիզւող սիրտդ նետեցիր
Կարմիր գալիքի հրի՜ն բորբոքուն,
Որ այդ բոցերում, զտւա´ծ, նորոգւա´ծ
Նորի՜ց ժայթքեցիր եղեգան փողից,---

Ո՜չ, ուրի´շ է քո հատուցման ուղին.
Քեզ, կեա՜նքի ուրիշ ճամփայ է տրւած...

Դու պիտի վրէժ առնես ապրելո´վ,
Ապրելով յամա´ռ, հազարապատի´կ,
Աւերումի տեղ, քո ստեղծելո´վ.
Աւեր Վանի դէմ, քո Երեւանո´վ.
Աքսորների դէմ՝ խուլ անապատից
Նորից տուն դարձող քո քարաւանո´վ
Դու պիտի ապրես այսպէ´ս, սրանո՜վ:

Շէնիքի հանդում մորթւած որբի տեղ՝
Աշնակցի հարսի տասնըչորս որդո´վ,
Մշոյ դաշտի մէջ սեւցած խոփի տեղ՝
Քո տրակտորո՜վ, քո ծուփ-ծուփ արտո´վ,
Մարութայ սարի մարած բոցի տեղ՝
Եոթն աշխա՜րհ ծնող՝ քո յօթ կայանով,
Տաթե՜ւի կուրցա´ծ դպրանոցի տեղ
Բիւր ակնով նայող քո Բիւրականո´վ
Հայոց արցունքաշ «կռոնկի՜» տեղակ
Սարէ-սար փռւած սեւ սուգի՜ տեզակ
Յախո´ւռն, կենսայո´րդ, սիրտը թո՜ւնդ հանող,
Հանճարիդ լոյսը աշխարհին տանող
Քո սէգ Սարեանո´վ,
Խաչատրեանո´վ,---
Դու պիտի ապրես այսպէ´ս, սրանո´վ:

Ոխի, մոլուցքի, մշուշի դիմաց՝
Քո սիրող, փարող, երազող սրտո´վ.
Դաւի, արշաւի, բիրտ ուժի դիմաց՝
Ազնիվ դաշինքի քո հին կարօտով.
Օտարականի պիտակի դիմաց՝
Օտարի դատին իր կեանքո´վ կանգնած,
Շիտա՜կ, շողշողո՜ւն քո Մանուշեանով,
Դու պիտի ապրես այսպէ´ս, սրանո´վ:

Պատմութեան երթում՝ անդուլ, հանապազ
Առաջինների շարքո՜ւմ քայլելով,
Պատմութեան հանդէպ՝ երեսդ միշտ պարզ՝
Քո ողջ էութեամբ նորի´ն փարւելով,---
Քո մաքառելո´վ,
Քո հաւատալո´վ,
Դու ի՜մ ժողովուրդ, դու ապրե´լ ես, կա՜ս,
Այսպէ´ս ապրելով...

Թող որ օրերս՝ իմ ճամբակէսին
Ծանրանան այսպէս խոհով ու խոկով,
Թող որ ալիքւի՜ իմ ողորկ հոգին
Քո անցեալ ցաւով, քո դժւար բախտով,
Ու վարդագոյնին քո Երեւանեան
Մերթ ստւեր ընկնի՜ քո Արարատից,
Արեւ օրերիս անձրե´ւ կաթկթի,
Ծիածանիս մէջ ամպերը մնա´ն,---
Դու՝ աներջանիկ, բայց մեծ սիրոյ պէս,
Դու ուրախ ժամիս՝ մորմո՜ք մշտակէզ,
Հոգուս պարապը, ափէ-ափ լցնող,---
Դո´ւ տխուր ժամիս՝ բերկրանք մշտաշող,
Ինձ հարստացնո´ղ, ինձ ազնւացնո´ղ
Եւ ինձ հաստատող դու միա՜կ իմ «ես»,---
Եթէ լցւած եմ՝ լցւած եմ քեզնով:

Թող որ փոխարէն գոռ մի անցեալի
Թագով ու թախտով, զօրով ու զօրքով,
Դու թողել ես ինձ՝ այրո՜ղ, բորբոքո՜ղ
Հայոց պատմութիւն՝ աղէտներով լի,---
Բայց դրա դիմաց ինձ տւել ես դու
Քո վերապրումի բերկրանբն անսպառ.
Բերկրանքն՝ ամէն մի նոր քարիդ համար
Կրկնակի´ խինդով ուրախանալու.
Բերկրանքն՝ աշխարհը զգալու խորքի՜ց
Եւ հասկանալու ամէն ինչ խորո´ւնկ.
Ժիր մանուկիդ մէջ՝ բացի մանուկից
Տեսնելու կեանքդ յաւերժող խորհուրդ.
Պարզ կոնեակիդ մէջ՝ հողերին ուրիշ
Հողիդ կորովը համբաւող աւի՜շ,
Ձեռքսեղմումի մէջ այլազգի հիւրիդ՝
Եղբայրութեան տօն ու խորհրդանի՜շ,---
Դու եղբայրութեան սեղանի կողքին
Դարիդ նոր խօսքը քո լեզւո´վ ասող
Դարիդ նոր բախտը քո բախտո´վ կիսող
Քո Արագածից հրթիռ ու երկինք
Սեւ բիբլիական քո աչքով տեսնող
Դարիր չյոգնած որոնո՜ղ հոգի
Ես ժառանգո՜րդըդ քո երգ ու վէրքի
Եթէ հպարտ եմ, հպարտ եմ քեզն՜վ:

Հպա՜րտ եմ որ դու քարտէզի վրայ
Քո արիւնով ես մերւած կարմիրին,
Որ զաւակներիդ վերջին ընտրանին
Մի վերջին անգամ զոհեցիր նրա՜ն
Որ արիւն տալով, արիւն առնելով
Նորոգւո՜ւմ ես դու՝ խառնւած նորին.
Թէ զօրանում է ուրիշը տարո´վ,
Դու զօրանում ես ժամո´վ օր-օրի´ն.
Այդպէս մահւան դուռն հասած ու դարձած
Տկար կազմւա՜ցքն է բուռ ապաքինւում.
Դու հազար ձեռքով ապրելուն կառչած
Հազար տեզերից կեանքո՜վ ես լցւում.
Ո´չ, չե՜մ հաւատում, այս երկնքի տակ
Քո հին երակին չկա´յ սպառում,---
Ես բարակ մի թել հիւսւածքում քո տաք,
Եթէ ապրում եմ, քեզնով եմ ապրում...
Քեզնով եմ ապրում,
Եւ ես բանաստեղծ,
Օրհնում եմ բախտս յետին այս երգով,
Որ աշխարհի մէջ, երկնքի ներքոյ
Աշխարհը թողած՝ ծնւել եմ այստե´ղ
Ու որդի՜ն եմ քո...

Ռաֆաել Պատկանյան

ՀԱՅ ԵՎ ՀԱՅՈՒԹՅՈՒՆ

Ո՞վ է հայը, մի՞թե նա է, որ խոսում է հայ լեզվով,
Եվ կամ՝ որի մականունը հանգում է յան մասնիկով,
Որ ուտում է ամենայն օր ճաշին տոլմա ու փըլավ,
Կամ՝ պարծանոք միշտ հագնում է հայի գըդակ ու հալավ։

Ո՞վ է հայը, մի՞թե նա է, որ գընում է Հայի ժամ,
Ու տարենը հաղորդվում է խիստ սակավից՝ չորս անգամ,
Որ կյանքումը պաս չի կերել, ծոմ էլ պահում է նույնպես,
Հորանջելիս խաչ է կընքում՝ բաց բերանն ու երես։

Ո՞վ է հայը, մի՞թե նա է, որ տեսնելիս տերտերին
«Օրհնյա ի տեր» պատրաստ ունի ամեն րոպե իր բերնին.
Որի համար մեծ ամոթ է, նաև մեղք է մահացու,
Թե Ջատիկի թաթախմանը չուտե թերխաշ կարմիր ձու։

Չէ՛, սիրելի՛ս, ազգությունը չէ արտաքին արարմունք,
Հայ ծընելըդ անգամ չի տալ քեզ հայության իրավունք,
Ով է կամ յան մականունիդ վերջի վանկի մասնիկը,
Կարմիր ձվով կամ թե անձու կատարում ես զատիկը։

Քալլա-փաչա կամ թե բորշ է ամեն օրվա կերածըդ,
Սեռտուկ, պայլտո կամ թե չուխա է վըրայի հագածըդ —
Ողջը մին է. ծեսով չես տալ ազգիդ վընաս կամ օգուտ,
Տեղը մընա ազգությունը, այդ նաև վարձ չէ՛ հոգուդ։

Թե դու հայ ես՝ հայությունդ պիտի հարգես անպատճառ,
Հայաստանը պիտի լինի հուսո աստըղ քեզ համար.
Օտարինը դու մի՛ ատիլ, մի՛ էլ սիրիլ կուրորեն,
Բայց քու Հայի օգուտները միշտ վե՛ր դասե ամենեն։

Արվեստ, ուսում, շըքեղարվեստ տարածե՛ հայ ազգի մեջ,
Բայց բըռնությամբ միշտ հեռացուր նորա մեջեն կրոնի վեճ.
Քեզ ի՞նչ շահ է, թե դու կասես՝ հոգին բըխել է Հորից,
Կամ թե Որդին հոգվով սրբով անսերմ ծընունգ է Մորից...

Թո՛ղ, սիրելի՛, այդ խընդիրքը, աչքըդ դարձո'ւր դեպ հարավվ
Բյուր-բյուր հոգիք դու կըտեսնես կորած դորա պատճառավ,
Բայց մինչ այսօր այդ խընդիրքը մընացել է անվըճիռ,
Թույլ խելքո՞վըգ աշխատում ես քակել անքակ այդ կընճիռ։

Սիրե՛ ազգըդ ո'չ լոկ խոսքով, սիրե' ինչպես քու անձը,
Նորա օգտին, թե պետք լինի, զոհե՛ բոլոր քու գանձը,
Մի՛ խընայիլ կյանքըդ անգամ, արյունըգ բե'ր նորան զոհ
Ո՛ չ այն հուսով, որ քու ազգը իսկույն լինի քեզնից գոհ։

Իստակ սերը չի՛ պահանջում ամենևին տըրիտուր,
Թե տվածը հետ առնվի՝ դորան կասեն առուտուր,
Բայց վա՜յ նոցա, որք անըզգա են յուր ազգի վիճակին,
Հազա ր անեծք նոցա վերա, երնեկ շան պես սատակին։

Թե դու հայ ես գիտե՞ս արդյոք՝ ո՛վ էր ազգիդ նախահայր,
Ո՞րտեղ, ո՞ր կողմ նա ընտրել էր ազգի համար Հայ աշխարհ:
Քանի՞ տարի անկախ մընաց Հայը օտար ազգերից,
Ի՞նչ էր պատճառ, որ նա ընկավ իր առաջվա փառքերից։

Ո՞ւր ցըրվեցավ քու խեղճ հայը, ունի՞ այժմ օգնական,
Կա՞ մի հընար, միջոց կամ հույս նորա կրկին նորոգման.
Թե կա հընար՝ դու պատրա՞ստ ես անձըգ ազգիդ զոհ անել,
Խիստ կըտըտանք, սաստիկ տանջանք, սով ու ծարավ միշտ տանել։

Դու պատրա՞ստ ես թողնել կայքըդ, ծընողք, եղբարք սիրական,
Սիրելվույդ տեղ կըրծքիդ սեղմել միշտ մահառիթ հըրացան,
Դու պատրա՞ստ ես անվախ երթալ թշնամիի սուրի դեմ,
Սարսափելի մահըդ տեսնել դու կարո՞ղ ես ծաղրադեմ։

Այդ ժամանակ քեզ հայ կասեմ, ես քեզ սիրով կը գըրկեմ,
Թե ջուր ընկնիս՝ ջրի՛ց, թե՝ հուր, ես քեզ հուրից կըփրկեմ։
Բայց թե փորըդ տոլմաներից կամ փըլավից տըռաքի,
Հավատացի՛ր, ուտելովդ օգուտ չես բերիլ ազգի։

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ

Թելիկ-մելիկ առու,
Ուլունք-ուլունք մասուր...
Այցելության գալու
Անրջանքներ լազուր:

Թելիկ-մելիկ առու,
Ուլունք-ուլունք մասուր...
Տանջող տենչանք լալու,
Եվ սիրելու սարսուռ:

Թելիկ-մելիկ առու,
Ուլունք-ուլունք մասուր...
Մամուռի տակ՝ մի բուռ
Պատմության մասունք:

Թելիկ-մելիկ առու,
Ուլունք-ուլունք մասուր...
Լսեք հեռվից-հեռու
Տեսեք ի՞նչ եմ ասում: -

Չգա՞մ ձեզ պահ տալու
Ինչ որ ունեմ մաքուր,
Թելիկ-մելիկ առու,
Ուլունք-ուլունք մասուր..

ԱՆՁՐԵՎ

- 1 -

Ամպը կախվել է ամպից,
Ամպամած օր է.
Վերը երկինք է մթին,
Ներքևը՝ ձոր է:

Ինչ-որ տագնապ է ձորում,
Ինչ-որ սարսուռ է...
Ուշաթափվել է առուն,
Եվ ուռին լուռ է:

Հավքը թևերն ամփոփել,
Կարծես մրսում է,
Ու՞մ և ինչու՞, չգիտե,
Բայց սպասում է:

Քամին քարայրն է մտել,
Փշաքաղվել է, -
Քարայրի հոնքը ծռվել,
Աչքը շաղվել է:

Շանթը զարկել է ամպին...
Ա՜խ, վիրավոր է,
Արյունաքամ կլինի
Ամպը ուր-որ է:

- 2 -

Ի՞նչ կատարվեց... Երկնքում
Քանդուքարափ է:
Ամպերը փուլ են գալիս,
Տեղատարափ է:

Կապույտ մրրիկ է պայթել,
Կապույտ մշուշ է...
Ուռին ուզում է փախչել,
Բայց արդեն ուշ է:

Ուռին ճչում է կարծես.
-Հասե՜ք. աղետ է:-
Առուն ուշքի է եկել
Եվ արդեն գետ է:

Որոտում է ձորն ի վար,
Հոսում է ինքը,
Ինքը-Նորին Մեծություն,
Փլված երկինքը:

Ծառս է լինում և խառնում
Ամպն ու ալիքը
Եվ ծովերին է տանում
Այս արհավիրքը:

- 3 -

Հոգնած ամպի մի պատառ
Քարափի հոնքին՝
Ծիածանի թևի տակ
Ավանդեց հոգին:

Հավքը բախվեց ուռենուն...
Ոստերից նրա,
Մոլորակներ թափվեցին
Քարերի վրա:

Ելավ քամին քարայրից,
Է՜խ, դու գիժ քուռակ,
Թավալ տվեց խոտերում
Ու մտավ պուրակ.

Ինչե՜ր արավ պուրակում,
Պարզ է ինչ կանի,-
Թրջված ու թավ մի պուրակ,
Մի քուռակ քամի...

Քացով տվեց ծառերին
Եվ շյուղահարեց,
Հրճվեց, թրջվեց, փռշտաց
Ու նորից պարեց:

Հանկարծ խրտնեց՝ պուրակում
Մոլորված ամպից,
Քառատրոփ սլացավ,
Ընկավ քարափից...

Վերը երկինք է վճիտ,
Ներքևը ձոր է,
Ամեն ինչ թարմ է այնպես,
Ամեն ինչ նոր է:

Պարույր Սևակ

Եռաձայն պատարագ
(հատված)

Երկնքից առկախ մի լեռնակղզի՝
Հայաստան Աշխարհ:
Երկնքից առկախ այդ լեռնակղզու ուղիղ կենտրոնում՝
Երկու զանգ հսկա և անձեռագործ:
ԵՎ այնքա՜ն հսկա, այնքա՜ն վիթխարի,
Որ չէին կարող որևէ կեռից ոչ մի կերպ կախվել,
ՈՒստի, պարզապես կործված են հողին.
Անունն՝ Արարատ, կամ՝ Սիս ու Մասիս:
Նրանց ռումբաձև զույգ լեզվակները խրված են հողում
ԵՎ խարսխի պես, հասնում են մինչև
Հրահեղուկի մթին հատակը:
ԵՎ երբ գործում են այդ լեզվակները -
Երկրաշարժային բոլոր սարքերը
Իրենց տագնապն են արձանագրում
Լրագրերի գունատ երեսին,
Սև-սև տառերով.

Ով ունի ականջ - բլթակ հավատո՝
Նա լսում է միշտ
ԵՎ նրանց ձայնը, ղողանջը նրանց:
ԵՎ ես չե՛մ, ոչ էլ դո՛ւք եք ղողանջում -
Սիսն ու Մասիսն են ղողանջում անվե՜րջ,
Անդադա՜ր, անդուլ.

Գողթան երգերի չափ ու կշռույթով,
Բամբ բամբիռների նվագակցությամբ,
Շարականների ելևէջներով պատարագատու
Սիսն ու Մասիսն են ղողանջում անվե՜րջ,
Անդադա՛ր, անդո՛ւլ:
Ով ունի ականջ՝ բլթակ հավատո,
Նա լսում է միշտ,
Լսում է նրանց զանգը երկնաչու,
Որ թարգմանվում է լոկ երկու բառով.
- ՈՂԲԱ՜Մ ՄԵՌԵԼՈՑ:

Այս լեռնակղզում լեռնաքարե՞րն են շատ,
Թե՞, կերպաձեվված շիրմաքարերը:
ԵՎ ծառե՞րն են շատ այս լեռնակղզում,
Թե՞, վեր ծառացած սուրբ խաչքարերը:
ԵՎ առավել շատ անտա՜ռ է հատվել,
Թե՞, անսո՜ւրբ ձեռքով խաչքար է ջարդվել
Դարեր ալեծեծ այս լեռնակղզում...

Սակայն, ես այսօր և ամենայն օր
Մշտական վշտով նրանց եմ ողբում,
Ովքեր չունեցան շիրմաքար, շիրիմ,
Ինչպես՝ չունեցան պատանք, պատարագ,
Ողբա՜մ մեռելոց՝
Անթա՜ղ մեռելոց:

Մեկ չէի՛ն նրանք և ոչ էլ երկու,
Նրանք՝ բյուրք-բյուրոց,
Նրանք՝ ազգ-ազինք;
ԵՎ չվախճանվեց նրանցից ոչ ոք
Իր անկողնու մեջ մահով բնական.
Ոչ մանուկ, ոչ ծեր,
Ոչ կին և ոչ այր:
Չմեռա՛ն նրանք, այլ սպանվեցին
Լեգեոն առ լեգիոն,
Փաղանգ առ փաղանգ:
Չմեռա՜ն նրանք, այլ, սպանվեցին
Ո՛չ գոտեմարտում, ո՛չ խրամատում -
Այլ իրենց տանը, այգում և արտում.
Իրենց սրտի պես խոր-խոր ցորենի
Հորերում իրենց, իրենց հոգու չափ
Խոր-խորհրդալի ձորերում իրենց;
Մահապարտվեցին հազար ձևերով,
Ամենքն անխնա, ամենքն անխտիր:
Ողբա՜մ մեռելոց, բյուրք-բյուրոց ողբա՜մ:

Ես ի՞նչ իմանամ և այդ ո՞վ կասի,
Թե ո՞վ էր արդյոք այն առաջինը - ում սպանեցին:
Այն առաջինը, որ ընդամենը դեռ միավոր էր:
Բայց, միավորի կողքին շարվեցին
Նոր-նոր զերոներ:
ԵՎ զերոների թիվն անցավ հինգից
ՈՒ հասավ վեցի.
Կես միլիոն ու մեկ: Մեկ միլիոն ու կես:
ԵՎ ամենքն անպարտ և ամենքն անմեղ.
- Ողբա՜մ մեռելոց, միլիոն մեռելոց:

ՈՒ ջնարակվեց հողը՝ արյունով,
Լռած բերանը՝ սարսափով խոսուն,
Օդը՝ տագնապով անտեղիատալի:
Իսկ ահից կապտած երկինքը լեղակ՝
Անխո՜ւփ աչքերի մեռելափայլով.
- Ողբա՜մ մեռելոց, կապտա՜ծ մեռելոց:

Ջարդված ազդրերի ու սրունքների,
Անջատված թաթի ու կրունկների
Չչափագրված ձևերն այլազան,
Պահանջում էին էվկլիդեսական
Գիտություն մի նոր,
Որ նո՜ր էր միայն սկզբնավորվում
Էվկլիդեսների շիրիմին պպզած
Ահեղ Գորշ Գայլի մութ ուղեղի մեջ:
Ի տես սրածվող մի ամբո՜ղջ ազգի,
Որ հնամենի իր հողի վրա
Մի՜ պտղուց հողով աչքը փակելու
Բախտից էր զրկվում.
- Ողբա՜մ մեռելոց, անհող մեռելոց:

Արմեն Ավետիսյան

Շուտով գարուն կգա,
Շուտով էլ ձյուն չի գա...
Ու կբացվեն դարպասները ձնե
Լեռների վրա մեր սահմանների,
Ու քաջերը, որ այնտեղ կանգնած
Հալեցնում էին ձյունն իրենց տաք շնչով,
Կշարժվեն առաջ՝ նահատակների
Վառ հիշատակի ու արյան կանչով.
Անգութ ուղեղով,
Կարմիր աչքերով,
Հայի վեհ սրտով...
Երիտասարդներ կշարժվեն առաջ,
Դեպի հայտնին և անհայտը տանող դժվար ճամփեքով,
Եվ դեռ կխոսվի այս մասին երկար
Ինչպես հատուցման վեհ ժամից առաջ,
Ու պիտ մռնչա թշնամին անզոր.
Անգութ ուղեղի թրատող հրից,
Կարմիր աչքերի ծակող կաթիլից,
Հայի վեհ սրտի արիության
Եվ ուժի պայթյունից...
Երիտասարդներ մի բռունցք դարձած
Պիտի արշավեն ճամփեքով արնոտ,
Բացելով նորը, շարժվելով անվախ, փոխելով միմյանց,
Որից ծիլ կտա Ցեղի տաք շունչը
Հայոց թաց հողում,
Որից կմղվեն նորերը առաջ՝
Դեպի հատուցո’ւմ:
Հատուցման ժամը գալու է, հիշե’ք:

Արմեն Ավետիսյան

Ավելացվել է 58 վայրկյան անց
«Արյան կանչով»

Կանցնեն տարիներ, դարեր շարունակ,
Բայց չի մոռացվի անցյալը դաժան,
Որ մենք կրեցինք ուսներիս վրա
Եվ մեր սրտի մեջ՝ ցավով, բայց հպարտ:
Միշտ կհուրհրա հատուցման միտքը
Ուղեղների մեջ ցեղաշունչ Հայկյան,
Որքան էլ փորձեն խեղել ու խեղդել,
Չի մոռացվելու վրեժը արյան:
Կանցնեն տարիներ, դարեր շարունակ,
Կփոխվեն մարդիկ, երկրներ հզոր,
Ուժեղը թույլին կզիջի տեղը,
Թույլը ուժեղին՝ մեծագույն սիրով…
Ոչինչ հաստատ չէ, հոսուն է կյանքը,
Եվ այն արդյունքը, որ այսօր դեռ կա
Պիտ հակադարձվի արդարության դեմ
Մեղանչողների գլխին՝ բութ ու մեծ:
Եվ նոր սերունդն էլ հին արյան կանչով,
Միգուցե Հայկի նետ ու աղեղով,
Նոր Երկրագնդի նոր մարդկության դեմ
Իր պատասխանն է տալու ահավոր:
Որդին պիտ կանխի չար արարքը հոր,
Ինչպես հայրը՝ արարքը որդու,
Քանզի վրեժը միշտ է, անսահման
Եվ ելնելու է մի օր ահարկու...
Կանցնեն տարիներ, դարեր շարունակ,
Բայց ինչպես հիմա, այսօր այս պահին
Կելնեն քաջեր խրոխտ երգելով,
Կկազմեն խմբեր արյունի ծարավ,
Կփոխեն դիրքը մարդկանց, աշխարհի,
Կդատարկեն ծովեր՝ լցնելով նորը...
Եվ Նոյը (Հայը) կիջնի Արարատի գագաթից,
Ինչպես տարիներ, շատ դարեր առաջ
Եվ այն ժամանակ համբարձված հոգիս,
Նժդեհի հոգին և՝ ընկերներիս,
Կցնծան այնտեղ՝ Աստծո հետ նստած,
Վրեժի կարոտն առած ու հանգիստ: